Porządkując rzeczy znalazłem taki oto szkic pisany przeze mnie wiele lat temu.
Mówiąc, że sport towarzyszył ludzkości od zawsze nie popełniam wielkiego nadużycia. Ćwiczenia parasportowe mające lepiej przygotować myśliwego do polowania znane pewnie były już ludom pierwotnym. Starożytni uprawiali już sport w wersji zorganizowanej by wspomnieć choćby słynne igrzyska olimpijskie. Co więcej Rzym rozkochany był nie tylko w walkach gladiatorów ale też wyścigach rydwanów, które są jedną z najstarszych dyscyplin sportowych mającą podział na kluby, którym odpowiadały poszczególne kolory. Taki „klub” miał też swoich zagorzałych fanów. Emocje były nieraz tak wielkie że dochodziło do zamieszek np. pomiędzy zwolennikami zielonych a czerwonymi.
Skoro już wiemy jak długim rodowodem może poszczycić się sport nie wolno zapomnieć o najpopularniejszej obecnie grze zespołowej świata jaką jest piłka nożna. Jej historia jest dłuższa niż niejednemu laikowi mogłoby się wydawać. W całym szeregu kultur różnych ludów, w tym sporej części jeszcze z czasów przed narodzinami Chrystusa, zachowały się świadectwa prawdziwej namiętności do piłki. W Chinach w grę podobną do piłki nożnej grali żołnierze na dworze cesarza. Pierwsze potwierdzone przekazy pochodzą z 2697 roku przed narodzeniem Chrystusa1. Jako piłka służyła skórzana kula wypełniona piórami i włosiem. Zagrywano ją nogą do kosza podobnego do stosowanych dzisiaj w koszykówce.
Malowidła z Ben Hasam pochodzące z 850-400 roku przed Chrystusem poświadczają grę w piłkę w starożytnym Egipcie2. 500/600 lat po narodzinach Chrystusa opisano w Japonii po raz pierwszy Kemari, grę, w którą gra się do dzisiaj przy okazji różnych uroczystości religijnych. Okrągłą piłkę czci się w formie gry jako symbol słońca. Gracze stoją ustawieni w kręgu i próbują zręcznie utrzymać piłkę w powietrzu3. To tylko niektóre przykłady gier futbolopodobnych. Pogoń za skórzaną kulą nie była obca nawet Aztekom. Starożytna Grecja oraz Imperium Rzymskie również nie odstają pod tym względem od reszty świata. Do dzisiejszych czasów zachowały się wzmianki o greckim "Episkyros", czy też o rzymskim "Harpastum" bądź też „Calcio”.4 Sama FIFA przyznaje że gier mniej lub bardziej przypominających dzisiejszą grę w piłkę było co najmniej kilkanaście i gdyby nie one ten sport mógłby nigdy nie przerodzić się w to co obserwujemy obecnie. W przypadku niektórych z tych gier „roszczenia” wysuwają tez inne dyscypliny (o tym później).
Wracając do imperium rzymskiego należy powiedzieć, że istnieje hipoteza zakładająca, że „Calcio” mogło zostać przywiezione na wyspy brytyjskie wraz z legionami rzymskimi5 a pierwszy mecz odbył się w osadzie Derby w roku 217 pomiędzy autochtonami a legionistami rzymskimi6. Właśnie dlatego żaden szanujący się Włoch nigdy nie zgodzi się z twierdzeniem iż współczesna piłka nożna to dzieło Anglików.
Faktem niepodważalnym jest jednak bujny rozwój „piłki nożnej” (grano bez jakichkolwiek formalnych zasad) w Walii oraz południowej Anglii (rękopis brytyjski z IX wieku wspomina nawet o meczu Anglików ze Szkotami zakończonym zwycięstwem tych pierwszych 3:27) na długo przed najazdem Normanów za pośrednictwem których gra ta dotarła do północnych wybrzeży Francji8. Sama Brytania z czasem tak rozkochała się w pogoni za piłką, że potrzebne były interwencje najwyższych władz gdyż grano bez żadnego opamiętania i często dochodziło do zamieszek jak np. w 1303 roku gdy studenta Oxfordu Adama Salisburego zabito podczas gry przez studentów irlandzkich. Dlatego też nie dziwi wydany 13 IV 1314 roku w imieniu króla Edwarda II przez burmistrza Londynu zakaz gry w piłkę. Podobny zakaz wydał w 1331 roku Filip V. Sądząc po dalszym rozwoju tej dyscypliny zakazy na niewiele się zdały.
W 1349 roku król Anglii Edward III znów wydał zakaz gry w piłkę. Był to kolejny z całej już serii zakazów (Ryszard II 1389, Henryk IV 1401, Henryk VII 1491, Elżbieta I 16029) jednak na tle pozostałych wyróżniało go wyraźnie rozróżnienie piłki nożnej od innych sportów (w dokumencie tym wyróżnia się wiele dyscyplin m. in. piłkę ręczną). Z czasem władze widząc, że bezwzględny zakaz gry daje niewielki efekt postanowiły na zakazie zarobić nakładając grzywny na grających jak zrobił to np. w 1410 roku wspomniany wyżej Henryk IV król Anglii. W 1424 roku piłka sprawiała już tyle problemów, że król Szkocji Jakub I również zakazał gry w nią co jest pierwszym urzędowym potwierdzeniem istnienia tej gry w Szkocji10. W kolejnym stuleciu represyjność zelżała o czym świadczy zorganizowany już w 1533 roku turniej „piłkarski” w Chester i kolejny w 1551 roku w Cofre Castle czy w 1573 roku w Glasgow. W następnym wieku mamy już takich wydarzeń siedem a w XVIII wieku czternaście11.
Najwcześniejszy opis gry przypominający już współcześnie znaną odmianę piłki nożnej pochodzi z Anglii z okresu między 1481 a 1500 rokiem. Z 1581 roku pochodzi dokument potwierdzający obecność sędziego na boisku12. Pierwsze ślady piłki nożnej w Irlandii mamy w 1527 roku.
Z roku 1540 pochodzi najstarsza zachowana do dziś piłka znajdująca się dziś w Muzeum Narodowym Szkocji. Jest zrobiona ze skór i świńskiego pęcherza. Została odnaleziona w 1981 roku w wiązaniu dachowym jednej z sal w pałacu Stirling Castle. Wiążą się z nią jednak pewne kontrowersje. Z racji swej niewielkiej średnicy (14-16 cm) nie ma całkowitej pewności, że jest ona przeznaczona tylko do piłki nożnej13. Określenia zawodnik piłkarski używa w 1607 roku w swojej sztuce Król Lear Wilhelm Szekspir14.
Przenieśmy się teraz na kontynent. W 1580 (choć pewnie grano już nieco wcześniej) roku w odmianę florencką Calcio jak zanotowano grało 27 zespołów. Stało się tak popularne że grano w nie nawet w Watykanie za Klemensa VII , Leona IX i Urbana VIII15. Z kolei w 1586 roku marynarze pod wodzą Jana Davisa grali w piłkę z Eskimosami na Grenlandii16. Również w Polsce o czym dowiadujemy się choćby od Mikołaja Reja grano w piłkę17. Można powiedzieć, że w XVI wieku stała się grą o zasięgu światowym. Przeszła też drogę od zakazywanej rozrywki mas, którą bywalcy salonów pogardzali (przynajmniej oficjalnie) do sportu powszechnie akceptowalnego, który doczekał się nawet w 1660 roku pierwszego naukowego opracowania18. Stąd jest już tylko krok do narodzin futbolu jaki znamy obecnie. Działo się to za sprawą uniwersytetów i szkół średnich (zwłaszcza Oxford, Cambridge, Eton, Harrow, Sheffield, Rugby) gdzie uczniowie z pasją uganiali się za skórzaną piłką. Skoro szkoła wyższa to muszą być jakieś reguły dlatego też w szkołach tych w XVIII wieku opracowano pierwsze współczesne zasady gry, m. in. przepis o spalonym19. Oxford posiada „plan boiska piłkarskiego” z 1788 roku20.
Zanim przejdę do omawiania dalszego rozwoju piłki nożnej kilka słów wyjaśnienia. Na początku tego tekstu użyłem słowa gry futbolopodobne. Napisałem też, że do niektórych wymienionych tu gier roszczenia zgłaszają też inne dyscypliny. Jest to naturalne bo w zasadzie żadna z wymienionych gier nie jest piłka nożną jaką znamy dziś tylko czymś co mniej lub bardziej może ja przypominać. Problemem jest też rozumienie słowa futbol w Polsce. Na jego dźwięk w zasadzie prawie każdy ma przed oczami piłkę nożną. Wielokrotnie słyszałem w naszym kraju zdziwienie jak to amerykanie mogą swoja dziwną grę z małą jajowatą piłką nazywać futbolem. Przecież oni używają rąk! Okazuje się jednak, że to oni mają rację. Jeśli ktoś grał w przeszłości w football nie oznacza to jak się u nas naiwnie myśli, że do gry używał tylko nóg. Oznacza to, że tylko tyle, że poruszał się podczas gry na nogach a nie np. na koniu. Stąd futbol amerykański, australijski czy rugby futbol są jak najbardziej futbolem tak samo jak piłka nożna.
1Zbigniew Kulesza Almanach Piłkarstwa Konińskiego 1945-2000 Konin 2000 s.7
2Ibidem s. 7
3 http://www.fifa.com/classicfootball/history/game/historygame1.html
4 Ibidem
5http://www.expertfootball.com/history/soccer_history_mob_football.php
6Janusz Kukulski Światowa piłka nożna Warszawa 1974 s. 146
7Ibidem
8 Magoun, Francis Peabody (1929). Football in Medieval England and Middle-English literature.
9Janusz Kukulski Światowa piłka nożna Warszawa 1974 s. 146
10 Marples, Morris (1954). A History of Football, Secker and Warburg, London s. 32-36
11Adrian Harvey Football: the first hundred years : the untold story Oxon 2005 s.6
12Marples, Morris (1954). A History of Football, Secker and Warburg, London s. 66
13http://www.homecomingscotland2009.com/whats-on/oldest_football.html
14Janusz Kukulski Światowa piłka nożna Warszawa 1974 s. 146
15http://www.expertfootball.com/history/soccer_history_calcio.php
16http://ebooks.adelaide.edu.au/h/hakluyt/northwest/chapter8.html
17Józef Hałys Polska piłka nożna Krków s. 12
18 Marples, Morris (1954). A History of Football, Secker and Warburg, London s. 36
19 J. Carosi The History of Offside 2006 s.1
20Janusz Kukulski Światowa piłka nożna Warszawa 1974 s. 146
